در مقام تهذيب نفس و تحصيل اخلاق ، هميشه يك جنگ و ستيز عجيب بين دو كانون عقل و دل درگير است ، تهذيب نفس و تربيت براى هماهنگ ساختن اين دو كانون است . مستلزم ضبط و كنترل خواهش هاى دل است ، اساسا هم نظم و انضباط، از كانون عقل ناشى مى شود و آشفتگى و خودسرى ، از كانون دل .
پيغمبر اكرم (ص ) در حديث معروفى با بيان لطيفى اين جنگ و ستيز را بيان كرد،
اصحاب و ياران او از جهادى برمى گشتند، رو كرد به آنها و فرمود:
مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقى عليهم الجهاد الاكبر
مرحبا به مردمى كه از مبارزه كوچك برگشته اند و جهاد بزرگ هنوز به عهده آنها باقى است .
گفتند: يا رسول اللّه ! جهاد بزرگ چيست ؟
فرمود: جهاد با نفس و خواهش هاى دل
مولوى در اين باره مى گويد:

اى شهان كشتيم ما خصم درون

ماند خصمى ز ان بتر در اندرون

كشتن اين ، كار عقل و هوش نيست

شير باطن ، سخره خرگوش نيست

قدر جعنا من جهاد الاءصغريم

بابتى اندر جهاد اكبريم

سهل دان شيرى كه صفها بشكند

شير آن باشد كه خود را بشكند